|
terug |
GEERT VERBEKE
IN ISTANBUL
IJzel
bijt in de wegen. Toch moet naar Zaventem gereden worden. Het
vliegtuig wacht voor één weekje Istanbul. Nieuwjaarsgeschenk
van Jenny. Er is geestdrift en de hoop een slaginstrument te
kopen. Traag vorderen we terwijl strooiwagens hun pekelzonden
begaan. Een zoutje voor milieu en koetswerk! Gate B34: uit luidsprekers
dreinen poppy-Kerstsongs. Een sexy stem lispelt: "Wegens
slecht weer boven Brussel wordt vlucht CHY740 naar Istanbul uitgesteld
tot 10u45." Een Afrikaanse Big Mama deint voorbij. Op haar
hoofd een enorme roze strik. Een dame in bontjas, met witte strik
op het hoofd, lacht zich een breuk. De splinter en de balk.
We wachten reeds zeven uur. Op deze luchthaven krijgt het personeel
bijna dagelijks te maken met balorige passagiers die de botte
confrontatie niet schuwen en zeer agressief duidelijk maken waar
ze van balen. De helft van de incidenten en het wangedrag doet
zich niet in de lucht, maar gewoon aan de balie voor. Computers
worden stukgegooid en opgefokte passagiers dweilen de vloer aan
met het baliepersoneel. Sommige bedienden krijgen zelfs rake
klappen bij het inchecken. Het onwezenlijk wangedrag van de 'unruly
passengers' loopt vaak de spuigaten uit en vraagt meer dan ooit
om een actieprogramma om de passagiersoverlast op te vangen via
het aanleren van assertiviteits-technieken en het bedaren van
de ongewenste passagiersturbulentie. Het ziet er nog niet naar
uit dat er op Zaventem een de-stressruimte komt waar bijvoorbeeld
met klankschalen preventief kan gewerkt worden aan de SSS (spirit,
smoking en stress) van potentiële agressieve reizigers.
Het uitzicht is nog steeds van opaline.
P.M.19u45. Na
een vlucht van drie uur landen we in Istanbul. Om 21 uur bereiken
we hotel Festival. Keurig, maar geen feestneus, geen hoedje van
papier, geen gebral. Rondhossen zint ons niet. Mersi. Oudejaarsavond
vraagt om stilte. Dwalen door de steegjes is leuk. Een eenvoudig
eethuis bevalt. Eten wat de Turkse pot schaft. Genieten van rijst,
aubergines, tomaat en elkaars gezelschap. Met water. Op de terugweg
naar het hotel koopt Jenny 'n fles Turkse wijn. Pittig en met
een kruidige afdronk. Gelukkig Nieuwjaar! Ik omhels Jenny. Op
de zee van Marmara loeien schepen de vlucht van vuurwerk achterna.
De bandopnemer registreert feilloos de intro voor 'New Year in
Istanbul' op mijn CD 'Fingerprints on a Rainbow.' Een moedzin
roept op tot het gebed. "Allah-o-Akbar" galmt over
het water, wordt echo die weerkaatst tussen de gevels van de
schoenmakerijen tegenover het hotel. In gedachten hoor ik Abdullah
Ibrahim (Dollard Brand) zingen aan de vleugelpiano, bassist Johnny
Dyani heft een tweede stem aan en zingt: 'Allah-O-Akbar'. Een
Enja-opname uit 1973 die bij elke beluistering voor onderhuidse
rillingen zorgt.
We zullen de
komende week alles te voet afleggen. Een eerste bezoek aan de
'Grand Bazaar', een overdekt winkelcentrum
van bijna 10 hectare met ruim 3500 winkeltjes met spek en bonen,
keramiek uit Izmir, prullaria voor toeristen en goud uit de koperen
bak. De Kapali Çarsi, is sinds de 15e eeuw een uitnodiging
tot rondstruinen. Een magisch blauw oog staart ons overal na.
Nepjuwelen en lederen tassen wisselen af met Turks handwerk,
kleurrijke noga en aardewerk uit Avanos. Ik ontdek een kleine
koperen keteltrom. De heldere klank bezingt de beroemde markt
met marmeren fonteintjes, intieme binnenplaatsjes en kleine eethuizen
of lokantas. Plots staan we voor een stenen trap, opstap naar
het onbekende. We komen terecht in een koperslagerij. Op een
rek staan drie schaaltjes. Na aantikken stijgt een zinderende
zang op. Voor nog geen 200 Bfr. stop ik de schat weg.
Achter het Gülhane-park
ligt Topkapi. Een enorm paleis. Ooit dienden hier 5000 slaven
de sultan en zijn gevolg. In de musea, binnen de muren van dit
paleis, heb ik gemengde gevoelens bij de schatten van de sultans.
Op sommige plaatsen voel ik oeroude pijn tussen de muren rondwaren.
De gouden troon bezet met fonkelende edelstenen, van Sjah Ismaël,
doet mij denken aan een Nederlands boeddhistisch centrum in Epe,
waar ik ooit met Jenny op bezoek was. Tussen heilige boeken stond,
als devote herinnering aan het bezoek van de Dalai Lama, een
roodgele troon afgespannen met een koord. Mijn 'de troon van
Sinterklaas,' werd niet gesmaakt. Toegegeven:
roodgele tronen, kronen en protocollair gedoe werken op mijn
lachspieren. Ik geloof iets teveel in de vredevolle sapstroom
van de bomen en in de rust van woestijnen om mij lekker te voelen
tussen Osmaans wapengekletter of slaafse onderdanigheid. Topkapi
overvalt mij met een zelfde gevoel als in het fort van Breendonk
waar zelfs op een zwoele zomerdag al mijn spieren verstrammen
op het ogenblik dat mijn handen de houten britsen aanraken. Gelukkig
zijn er binnen de Topkapi-gebouwen ook verfijnde manuscripten
met kalligrafie uit de achtste eeuw aanwezig. Handschriften en
lakzegels spreken zo'n gracieuze taal dat zwaarden omsmeden tot
pennen en penselen een na te streven magische handeling lijkt.
Snoeverige juwelen tonen vakmanschap en een beheerste ambacht
maar de decadentie van deze pracht en praal stoten mij af. Ik
prefereer rijkdom in eenvoud. Het toverkotje van juwelier José
Vanslembrouck spreekt mij meer aan. Bij de relikwieën van
Mohammed uit de Hirka i Saadet-kamer zingt een prachtige stem
die naklinkt tot binnen de harem of speeltuin van de sultan.
De keramiektegels in de geheimzinnige kamers zijn fraai. Inleghout
en paarlemoer glanzen in de schemerige vertrekken. De indringende
geur brengt mij terug naar mijn jeugd, naar het bultig huisje
van geitenboertje Deetje Callens, aan de rand van Zwevegem. De
vloer was van aangestampte aarde en toch was ook hij een koning.
In de schaduw van een perelaar op zijn erf stonden drie houten
kruisjes. Erbovenop een Duitse, een Engelse en een Belgische
helm. Op deze plaats knielde Deetje wekelijks neer, de armen
naar de hemel gestrekt, om er te bidden voor wereldvrede. Dit
beklijvend ritueel wordt niet meteen in een protserig paleis
volbracht!
We dwalen door
een kleurrijk kwartier vol visrestaurants, volgen kronkelbanen
en belanden terug bij de Blauwe Moskee. Een man klampt ons aan:
"Belgium?" Zijn broer werkt in Brussel. Waren wij Fransen
dan werd dat Parijs. Ik vertel hem geen tapijt te willen kopen
omdat het vorige is weggevlogen. Hij lacht, vraagt ons op de
thee. Na de thee krijgen wij het adres van een muziekzaak vlakbij
de Aya Sofya. Monsieur Yasar Güvenc heet ons welkom tussen
fraaie instrumenten: Saz, Darbuka, Kabak Kemane, Kil Kopuz, Tar,
Ceng, Oud, Rebab en Komuz. Op een rek staat een roodkoperen Küdum,
een kleine pauk. Liefde op het eerste zicht. Yasar vraagt ons
terug te keren. "Morgenavond na 18 uur regel ik een concert
voor jullie, iets speciaals want muziek moet verbonden zijn met
spiritualiteit. Zonder verbondenheid met het hogere maakt een
mens slechts lawaai."
TÜMATA:
De Blauwe Moskee
heeft zes ranke minaretten. Gesjacher aan
de ingang verdrijft elk sacraal gevoel. Een gehandicapte jongen
moet uit zijn rolstoel. De bitsige bewaker zwijgt na mijn vraag
of Allah soms niet van deze jongen houdt. We trekken naar de
Aya Sofya en ontmoeten Jos, een leraar van Jonas. In de Aya Sofya
zingt mijn kleine klankschaal. Na Chartres volgt nu Istanbul.
Een prachtige Christus is gouden gloed. Ik sluit de ogen en ontmoet
een rustgevende stilte. We trekken verder door steegjes met houten
huizen, ruïnes en roze hotelletjes. Kachelpijpen in de voorgevels
braken gele zwavelrook in de straten. Dit gedeelte van Istanbul
lijkt een gigantische bruine kroeg. Longen protesteren, adem
giert. Lucht bijt. Op de drassige grond ligt een beslijkte speelkaart:
hartenvijf. De kaart van de voorzichtigheid. Ik weiger dus een
massage in een stomend Turks badhuis als blijkt dat men over
de ruggen loopt.
In de vooravond
staan we bij Yasar. Een snaak gidst ons een paar huizen verder.
Boven een kunstgalerij worden wij ontvangen door de broer van
Yasar. Professor Rahmi Orunç Güvenç is als
hoogleraar verbonden aan het Universitair Instituut voor Etnomusicologisch
Onderzoek en Muziektherapie van Istanbul. De man is bovendien
klinisch psycholoog aan de psychiatrische universiteitskliniek.
Onder zijn directie werden in Europa centra voor Aziatische Muziektherapie
opgericht in Istanbul, Wenen, Madrid, Barcelona, Frankfurt, Munchen,
Hamburg, Zurich en Brussel. "De boodschap is duidelijk:
gezondheid bevorderen en herstellen op basis van traditionele
spirituele muziek" zegt de minzame man "we raken daarmee
de wortels van de ziel. De oorsprong gaat terug tot de sjamaanse
riten van Centraal-Azië. We maken gebruik van pentatonische
klanken."
De ruimte is behangen met Turkse kelims. Op de fraaie tapijten
schitteren tientallen instrumenten. Thee doet de ronde terwijl
de musici instrumenten en zang afstemmen op elkaar. Dit is de
groep Tümata. Onvoorstelbaar mooie Sufi-improvisaties en
Zhikrs vullen de kamer met harmonieuze trillingen. In gedachten
zie ik dansende Mevlevi derwisjen traag rond-draaien als planeten
rond een zon van witte gratie. Yasar bespeelt de Saz terwijl
zijn broer Nay-fluit, Oud of Rabab bespeelt. Zangeres Gulten
Uralli roept de weemoed van de steppen op. Prachtig. Dokter Güvenç
heeft gelijk op overschot als hij verwijst naar de uitspraak
van Confucius: "Muziek is het geheim van de mens."
De klank van
de authentieke instrumenten voelt erg goed aan, heeft een heilzaam
karakter. Dit is pas een echt Turks bad. Pure sacraliteit. Jenny
heft een mooie tweede stem aan. Mijn kleine klankschaaltje mag
ook meezingen. De zeer heldere klank grijpt mij ook nu weer aan,
de schoonheid bezorgt rillingen van ontroering. De innerlijke
poorten naar de ziel staan wijdopen. We zijn opgenomen in een
authentiek spiritueel gebeuren, zonder opsmuk of kunstjes voor
toeristen. Voorzichtig probeer ik een Asat Ayak uit, een houten
stok met metalen schijfjes uit Kazakstan. De rinkelende stem
klinkt helder. Zelf mogen musiceren is een voorrecht dat levende
klanken laat ontdekken, zeker in gezelschap van deze musici.
Istanbul omhelst mij, omhelst Jenny in een wervelend en diepgravend
gebeuren. Gulten danst, Yasar zingt terwijl de Nay-rietfluit
opperste verrukking wordt. Dit is een avond vol bezieling. Volksliederen
weerklinken: 'Kirgizin Cigat Irlari, Samavir Kuydim, Manas Destani,
Tirek Bostan'. Het weemoedige 'Bismillah ar Rahman' nodigt uit
tot meezingen. Stemmen worden melodie, melodie wordt mystiek.
De avond wint aan diepte en zeldzame kracht. De bendir of lijsttrom
roffelt een zalig ritme. Ritme wordt hartslag, de avond heet
verstilling. We praten nog wat na met zangeres Gulten. Als Jenny
zegt dat Stephan Micus als musicus mijn voorkeur geniet, grijpt
Gulten mij vast en zegt: "Stephan was here!" Er is
geen afscheid, elkaar opnieuw ontmoeten
zit er in, al worden geen concrete afspraken gemaakt. De terugweg
naar het hotel hult zich in woordloos gelukkig zijn. Vingers
verstrengelen. Een laatste glas witte wijn met een mooi bouquet
laat zich smaken. De bron is in mezelf, of om het met woorden
in de geest van Osho te zeggen: hoe dieper het contact met mezelf,
des te dieper kan ik het hart van anderen aanvoelen. Onze harten
verschillen weinig van elkaar. Als ik mezelf begrijp, begrijp
ik iedereen. Dan begrijp ik, niet met mijn verstand maar met
mijn hele wezen, dat ik zelf ook dwaasheden uithaal en vaak struikel.
Als anderen dat ook doen hoef ik niemand te veroordelen. Niets
is scherp omlijnd, alles is beweging. "
De ochtend wijst
voor een laatste keer de weg naar stegen en modderwijken. In
een boekwinkel ligt het boek Nostradamus van Peter Lemesurier
te wachten. Op een klein kerkhof brandt een meditatiekaarsje
voor de pas overleden vader van vriendin Trees Buysse. Achter
de muur blijkt zich de winkel van Yasar te bevinden. De wereld
is nog steeds de wonderen niet uit. We lopen
nog even langs en kopen een tiental cassettes van Tümata.
Ook de koperen trom of Küdum en een Darbuka wisselen van
eigenaar. Jenny krabt zich lachend de haren. Hoe moet dat op
het vliegtuig? Het afscheid is ontroerend.
Om zes uur in
de ochtend stuiven we richting luchthaven. We rijden alweer voorbij
de winkel van Yasar. In mijn oortelefoon weerklinkt de prachtige
muziek van Tümata. De ingehouden stem van Yasar blijft natrillen.
De vlucht van Istanbul naar Zaventem is letterlijk een instinker.
Kettingrokers zijn teerbeminden. Ze plegen een aanslag op ogen
en stembanden.
Eenmaal thuis
is de telefoon duidelijk: onze schoonbroer Hans is overleden.
Rustig en in vrede. De muziek van Tümata staat op. Dankbaarheid
golft door mijn hart. RVT-Lichtendal ligt er verlaten bij. De
rouwkamer is eenvoudig, zonder opsmuk of al te nadrukkelijke
symbolen. Mijn zus Dora is rustig en sereen ondanks zichtbare
vermoeidheid. De pas verworven Turkse schaaltjes strooien wat
broze klanken uit Istanbul over Hans uit. Als ik het kleinste
schaaltje even op zijn voorhoofd plaats, als teder teken van
verbondenheid in de harmonie van de klanken van de afgelopen
jaren, verschijnt er meteen een cirkel in de strak gespannen
huid. Een moet als derde oog? Ik glimlach en zoen het kleine
teken weg. De dood wist gebaren uit, dooft adem en spraak. Goede
en minder goede daden zullen voortaan op een weegschaal gelegd
worden, men zal een oordeel vellen. Zonder inspraak. Zonder mededogen.
Gemakshalve zal vergeten wordt dat het laatste woord van de stervende
komt. Bij Hans is dat waardig stilzwijgen. Zonder oordeel.
"Ik zal je missen," zegt Merlijn en geeft een laatste
zoen. Jonas zwijgt, dankt innerlijk. Jenny streelt je wang. Ik
schenk je de klank van mijn nieuwe klankschaaltjes, drie metalen
koffiekommen die geuren naar Turkije.
de grafzerkletters
zelfs waar ze ontbreken
blijven ze leesbaar
GEERT VERBEKE
Spiritueel reisverhaal
uit: HOOR
HET MAANLICHT
van Jenny Ovaere & Geert Verbeke |
|